{"id":6352,"date":"2005-01-27T14:19:00","date_gmt":"2005-01-27T13:19:00","guid":{"rendered":"http:\/\/wedkarz.dkonto.pl\/?p=6352"},"modified":"2021-11-05T14:21:54","modified_gmt":"2021-11-05T13:21:54","slug":"wynalazki-wedkarskie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/wedkarz.pl\/index.php\/2005\/01\/27\/wynalazki-wedkarskie\/","title":{"rendered":"WYNALAZKI W\u0118DKARSKIE"},"content":{"rendered":"\n

Doskonalenie przelotek sz\u0142o w parze z upowszechnianiem i ulepszaniem ko\u0142owrotk\u00f3w. Najstarszy i niepewny zapis, potwierdzaj\u0105cy u\u017cycie ko\u0142owrotka, znajduje si\u0119 w \u201cW\u0119dkarzu doskona\u0142ym\u201d I. Waltona. Autor wspomina tam o urz\u0105dzeniu nazwanym k\u00f3\u0142ko (wheele), domy\u015blnie: szpula do magazynowania zapasu sznura.<\/p>\n\n\n\n

Do \u0142owienia ryb z odleg\u0142o\u015bci wi\u0119kszej ni\u017c dwie d\u0142ugo\u015bci w\u0119dziska potrzebny by\u0142 odpowiedni zapas linki i przynajmniej jedna przelotka – szczytowa. Pierwotna przelotka nie by\u0142a zapewne wykonana z metalu lub innego twardego materia\u0142u, zast\u0119powa\u0142o j\u0105 naturalne rozwidlenie na ko\u0144cu szczyt\u00f3wki. Opisywali\u015bmy w \u201cW\u0119dkarzu Polskim\u201d takie w\u0119dzisko zrobione z ja\u0142owca, zwane dziurga\u0142k\u0105. Przelotki metalowe tak\u017ce nie spe\u0142nia\u0142y wszystkich oczekiwa\u0144. Mi\u0119ksze, mosi\u0119\u017cne, by\u0142y odporne na dzia\u0142anie wilgoci, ale mniej trwa\u0142e, a na ich porysowanej z czasem powierzchni sznur si\u0119 przeciera\u0142. Twardsze, stalowe, rdzewia\u0142y, wi\u0119c te\u017c traci\u0142y g\u0142adko\u015b\u0107. Si\u0119gni\u0119to wi\u0119c po materia\u0142y twardsze, g\u0142adsze i nie wymagaj\u0105ce skomplikowanych proces\u00f3w technologicznych: szk\u0142o i porcelan\u0119. Wytwarzane z tych materia\u0142\u00f3w pier\u015bcienie stosowane by\u0142y powszechnie jeszcze w pierwszej po\u0142owie XX wieku.
W w\u0119dziskach o wysokim standardzie stosowano przelotki z agatu.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Jest to minera\u0142 p\u00f3\u0142szlachetny z grupy chalcedon\u00f3w, odmiana kwarcu. By\u0142 znany ju\u017c w czasach staro\u017cytnych. W mechanizmach precyzyjnych, np. w zegarkach (kamienie), u\u017cywano go do wyrobu \u0142o\u017cysk, poniewa\u017c jest twardy i odporny na \u015bcieranie. Agatowe przelotki by\u0142y jednak drogie, wp\u0142ywa\u0142 na to bardzo \u017cmudny proces ich szlifowania. Ponadto pier\u015bcienie agatowe, podobnie jak szklane i porcelanowe, wymaga\u0142y metalowej oprawy, co zwi\u0119ksza\u0142o i tak ju\u017c znaczny ich ci\u0119\u017car. Tote\u017c w miar\u0119 rozwoju nowoczesnych technik galwanizerskich zast\u0119powano je przelotkami stalowymi, kt\u00f3re pokrywano twardymi i nierdzewnymi pow\u0142okami z niklu i chromu. P\u00f3\u017aniej stal utwardzano przez azotowanie. Zacz\u0119to te\u017c wytwarza\u0107 przelotki ze spiek\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Doskonalenie przelotek sz\u0142o w parze z upowszechnianiem i ulepszaniem ko\u0142owrotk\u00f3w. Najstarszy i niepewny zapis, potwierdzaj\u0105cy u\u017cycie ko\u0142owrotka, znajduje si\u0119 w \u201cW\u0119dkarzu doskona\u0142ym\u201d I. Waltona. Autor wspomina tam o urz\u0105dzeniu nazwanym k\u00f3\u0142ko (wheele), domy\u015blnie: szpula do magazynowania zapasu sznura. Opis prostego ko\u0142owrotka poda\u0142 w roku 1657 T. Barker w ksi\u0105\u017cce \u201cSztuka w\u0119dkowania\u201d. By\u0142a to szpula z korbk\u0105 umocowana na osi wbitej bezpo\u015brednio w dolnik. Z czasem dodano stopk\u0119 s\u0142u\u017c\u0105c\u0105 do mocowania na w\u0119dzisku. Taki ko\u0142owrotek, wykonywany z drewna, przetrwa\u0142 do pocz\u0105tk\u00f3w XX wieku pod nazw\u0105 \u201cnottingham\u201d (nottinghamski).<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Prosty ko\u0142owrotek umo\u017cliwia\u0142 w\u0119dkowanie technik\u0105, jak\u0105 do dzi\u015b stosuje si\u0119 przy po\u0142owie na sztuczn\u0105 much\u0119: przed rzutem sznur nale\u017ca\u0142o wyci\u0105gn\u0105\u0107 ze szpuli, a jego zwoje, zawieszone na palcach, zwalnia\u0107 stopniowo w czasie rzutu. Taki spos\u00f3b rzutu nazywany by\u0142 w Europie w XVIII i XIX wieku stylem Tamizy. Rzut mo\u017cna by\u0142o wykona\u0107, nie u\u017cywaj\u0105c ko\u0142owrotka, w\u0119dziskiem zaopatrzonym w jedn\u0105 tylko, szczytow\u0105 przelotk\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Ulepszenia dokonane ju\u017c w XVIII wieku polega\u0142y na dodaniu terkotki i hamulca. Terkotka sygnalizowa\u0142a d\u017awi\u0119kiem wysnuwanie sznura ze szpuli, hamulec pozwala\u0142 kontrolowa\u0107 wyci\u0105ganie sznura przez ryb\u0119. Jednak wa\u017cniejsza zmiana dokona\u0142a si\u0119 w\u00f3wczas, gdy drewno zast\u0105piono metalem. W ko\u0142owrotkach metalowych szpula mia\u0142a znacznie lepsze \u0142o\u017cysko (ci\u0105gle jeszcze by\u0142o to \u0142o\u017cysko \u015blizgowe), mo\u017cna wi\u0119c ju\u017c by\u0142o rzuca\u0107 przyn\u0119t\u0119 bez uprzedniego wywlekania sznura. Rzut z ko\u0142owrotka nazywany by\u0142 stylem Nottingham, co pozwala przypuszcza\u0107, \u017ce wspomniany wy\u017cej styl Tamizy by\u0142 znany i stosowany zanim upowszechni\u0142y si\u0119 proste ko\u0142owrotki, a wi\u0119c ju\u017c w XVII wieku, mo\u017ce nawet wcze\u015bniej.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Zasada ruchomej szpuli dominowa\u0142a przynajmniej do ko\u0144ca XIX wieku. Do dalszego usprawnienia ko\u0142owrotka, u\u017cywanego coraz cz\u0119\u015bciej do spiningowania, przyczyni\u0142a si\u0119 niecierpliwo\u015b\u0107 w\u0119dkarzy. Zwijanie sznura po rzucie, je\u017celi nie zako\u0144czy\u0142 si\u0119 on braniem, trwa\u0142o zbyt d\u0142ugo. Z pomoc\u0105 przyszed\u0142\u2026 zegarmistrz. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce czynno\u015b\u0107 t\u0119 mo\u017ce przyspieszy\u0107 przek\u0142adnia z\u0119bata. Sprawia ona, \u017ce za jednym obrotem korbki szpula obraca si\u0119 dwa, trzy lub cztery razy. Je\u015bli wierzy\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142om ameryka\u0144skim, pierwszym konstruktorem takiego ko\u0142owrotka, nazwanego multiplikatorem, by\u0142 w\u0142a\u015bnie zegarmistrz i w\u0119dkarz, prezes miejscowego klubu w\u0119dkarskiego w Kentucky – George Synder. Oko\u0142o roku 1810 zbudowa\u0142 on multiplikator o czterokrotnym prze\u0142o\u017ceniu. Wykona\u0142 zaledwie kilka egzemplarzy, dla siebie i dla bliskich przyjaci\u00f3\u0142. W europejskiej literaturze w\u0119dkarskiej XIX wieku multiplikator nazywany by\u0142 ko\u0142owrotkiem ameryka\u0144skim. Dominacja zegarmistrz\u00f3w w tej dziedzinie utrzymywa\u0142a si\u0119 d\u0142ugo. Ostatnim bodaj zegarmistrzem – producentem multiplikator\u00f3w by\u0142 C.A. Borgstr\u00f6m, za\u0142o\u017cyciel firmy Abu (1921 r.).<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Podczas rzutu z ko\u0142owrotka maj\u0105cego ruchom\u0105 szpul\u0119 nale\u017ca\u0142o, w ko\u0144cowej fazie, rozp\u0119dzon\u0105 szpul\u0119 zatrzymywa\u0107 palcem. Ma\u0142y, ale jednak dyskomfort. Now\u0105 my\u015bl do budowy ko\u0142owrotk\u00f3w wni\u00f3s\u0142 w roku 1880 nie zegarmistrz tym razem, lecz tkacz. By\u0142 to Szkot P.D. Malloch. Sto\u017ckow\u0105 szpul\u0119 na prz\u0119dz\u0119 w maszynie tkackiej skojarzy\u0142 on z tradycyjn\u0105 szpul\u0105 w\u0119dkarskiego ko\u0142owrotka. Przedmiot wymy\u015blony przez Mallocha by\u0142 w po\u0142owie zwyk\u0142\u0105 szpul\u0105, a w po\u0142owie sto\u017ckiem. Podczas rzutu sznur si\u0119 swobodnie z niego wysnuwa\u0142, a po rzucie dawa\u0142 \u0142atwo zwija\u0107. Ten podw\u00f3jny cel Malloch osi\u0105gn\u0105l dzi\u0119ki temu, \u017ce obr\u00f3ci\u0142 szpul\u0119 o 90 st., sto\u017ckiem w kierunku szczyt\u00f3wki. Teraz pozosta\u0142o ju\u017c tylko po\u0142\u0105czy\u0107 sto\u017ckow\u0105 szpul\u0119 z przek\u0142adni\u0105 multiplikatora. Dokona\u0142 tego w roku 1905 Holender A.H. Illingworth. W jego konstrukcji nieruchom\u0105 szpul\u0119, na sta\u0142e skierowan\u0105 czo\u0142em ku szczyt\u00f3wce, obiega\u0142o wrzeciono z kab\u0142\u0105kiem – jak we wsp\u00f3\u0142czesnych nam ko\u0142owrotkach.<\/p>\n\n\n\n

Jerzy Komar<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Doskonalenie przelotek sz\u0142o w parze z upowszechnianiem i ulepszaniem ko\u0142owrotk\u00f3w. <\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":6355,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[48],"tags":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/wedkarz.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6352"}],"collection":[{"href":"https:\/\/wedkarz.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/wedkarz.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wedkarz.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wedkarz.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6352"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/wedkarz.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6352\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6358,"href":"https:\/\/wedkarz.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6352\/revisions\/6358"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wedkarz.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/6355"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/wedkarz.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6352"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/wedkarz.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=6352"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/wedkarz.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=6352"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}